जल जीवन मिशन (हर घर जल)

जल जीवन मिशन ही केंद्र सरकारची एक अत्यंत महत्त्वाची योजना आहे जिचा मुख्य उद्देश २०२४ पर्यंत भारतातील प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला वैयक्तिक नळ जोडणीद्वारे पुरेसे आणि सुरक्षित पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देणे हा आहे. या योजनेला हर घर जल असेही संबोधले जाते कारण त्याचे उद्दिष्ट घराघरात पाणी पोहोचवणे हे आहे. ग्रामीण भागातील महिलांना पाणी भरण्यासाठी लांब अंतरापर्यंत पायपीट करावी लागते आणि त्यांचे कष्ट कमी करणे हा या मोहिमेचा एक भावनिक आणि सामाजिक पैलू आहे. या योजनेअंतर्गत प्रत्येक व्यक्तीला दररोज ५५ लिटर पाणी देण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. हे पाणी केवळ पिण्यासाठीच नाही तर स्वयंपाक आणि स्वच्छतेसाठी देखील वापरता येईल. या योजनेची अंमलबजावणी ही लोकसहभागावर आधारित आहे. प्रत्येक गावात पाणी समिती किंवा ग्राम पाणी आणि स्वच्छता समिती स्थापन केली जाते जी या योजनेच्या नियोजनात आणि व्यवस्थापनात महत्त्वाची भूमिका बजावते. योजनेचा खर्च केंद्र आणि राज्य सरकार यांच्यात विभागला जातो. केंद्र सरकार तांत्रिक साहाय्य आणि निधी उपलब्ध करून देते तर प्रत्यक्ष अंमलबजावणी ही राज्य सरकारच्या माध्यमातून केली जाते. नळ जोडणी देताना ती पूर्णपणे मोफत दिली जाते मात्र पाण्याचा वापर आणि देखभाल दुरुस्तीसाठी ग्रामपंचायत किंवा पाणी समिती नाममात्र शुल्क आकारू शकते जेणेकरून ही व्यवस्था दीर्घकाळ टिकून राहील. पाण्याचे स्त्रोत बळकट करण्यासाठी पावसाच्या पाण्याचे संकलन आणि सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून त्याचा पुनर्वापर करण्यावरही या मिशनमध्ये भर दिला जातो. अर्ज करण्यासाठी कोणत्याही विशेष ऑनलाईन पोर्टलची गरज नसते तर ग्रामपंचायतीच्या माध्यमातून सर्वेक्षण केले जाते आणि पात्र घरांची निवड केली जाते. जर तुमच्या गावात अद्याप ही योजना पोहोचली नसेल तर तुम्ही ग्रामसभेत याबद्दल मागणी करू शकता. पाणी हे आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असल्यामुळे दूषित पाण्यामुळे होणारे आजार रोखणे हा या योजनेचा मोठा फायदा आहे. नागरिकांनी पाइपलाइनची तोडफोड करणे टाळावे आणि पाण्याचा अपव्यय होणार नाही याची काळजी घ्यावी.

ग्रामीण महाराष्ट्रात या योजनेचे काम अत्यंत वेगाने सुरू आहे. अनेक जिल्ह्यांनी १०० टक्के नळ जोडणीचे उद्दिष्ट साध्य केले आहे. या मिशनमध्ये केवळ नळ बसवणे एवढेच मर्यादित नाही तर पाण्याचे नियमित टेस्टिंग करणे देखील समाविष्ट आहे. प्रत्येक गावातील किमान पाच महिलांना पाण्याचे आरोग्य तपासण्यासाठी किट वापरण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते. यामुळे पाण्यातील फ्लोराईड किंवा इतर घातक घटकांची माहिती वेळेवर मिळते. ही योजना शाश्वत करण्यासाठी सौर उर्जेवर चालणाऱ्या पाणी पुरवठा योजनांना देखील प्रोत्साहन दिले जात आहे. जर एखाद्या कुटुंबाला जोडणी मिळालेली नसेल तर त्यांनी आपल्या आधार कार्डसह ग्रामसेवक किंवा सरपंच यांच्याशी संपर्क साधावा. ही योजना पूर्णपणे पारदर्शक आहे आणि जल जीवन मिशनच्या अधिकृत डॅशबोर्डवर प्रत्येक गावाची प्रगती सर्वसामान्य नागरिक पाहू शकतात. खोट्या अफवांपासून सावध राहावे आणि या योजनेसाठी कोणत्याही खासगी व्यक्तीला पैसे देऊ नये कारण ही सरकारी योजना लोककल्याणासाठी आहे.