राष्ट्रीय प्रज्ञाशोध परीक्षा (NTSE)

राष्ट्रीय प्रज्ञाशोध परीक्षा किंवा एनटीएसई ही भारत सरकारची अत्यंत प्रतिष्ठित आणि महत्त्वाची योजना आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश देशातील हुशार आणि प्रतिभावान विद्यार्थ्यांचा शोध घेऊन त्यांना त्यांच्या उच्च शिक्षणासाठी आर्थिक बळ देणे हा आहे. ही परीक्षा केवळ एक शिष्यवृत्ती परीक्षा नसून ती विद्यार्थ्यांच्या बुद्धिमत्तेची आणि कौशल्याची राष्ट्रीय स्तरावरील चाचणी आहे. एनसीईआरटी म्हणजेच राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद या परीक्षेचे आयोजन दोन टप्प्यांत करते. पहिल्या टप्प्यात राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेश स्तरावर परीक्षा घेतली जाते आणि दुसऱ्या टप्प्यात राष्ट्रीय स्तरावर निवड झालेल्या विद्यार्थ्यांची चाचणी घेतली जाते.

या योजनेचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे ही शिष्यवृत्ती केवळ शालेय शिक्षणापुरती मर्यादित नसून ती उच्च शिक्षणापर्यंत सुरू राहते. इयत्ता अकरावी आणि बारावीसाठी विद्यार्थ्यांना दरमहा १२५० रुपये दिले जातात. पदवी आणि पदव्युत्तर शिक्षणासाठी ही रक्कम वाढवून दरमहा २००० रुपये केली जाते. इतकेच नाही तर जे विद्यार्थी पीएच.डी किंवा संशोधनाचे कार्य करतात त्यांना युजीसीच्या नियमांनुसार भरघोस शिष्यवृत्ती दिली जाते. या आर्थिक मदतीमुळे अनेक गुणवंत विद्यार्थ्यांना पैशांच्या कमतरतेमुळे शिक्षण अर्धवट सोडावे लागत नाही.

अर्ज प्रक्रियेबद्दल बोलायचे झाले तर इयत्ता दहावीत शिकणारे सर्व विद्यार्थी यासाठी पात्र आहेत. अर्ज करण्यासाठी विद्यार्थ्याने आपल्या शाळेच्या मुख्याध्यापकांशी संपर्क साधणे आवश्यक असते. सहसा ही प्रक्रिया शाळांमार्फत राबवली जाते. अर्जासोबत नववीची गुणपत्रिका आणि आवश्यक असल्यास जात प्रमाणपत्र जोडणे गरजेचे असते. परीक्षेमध्ये प्रामुख्याने दोन भाग असतात मानसिक क्षमता चाचणी म्हणजेच मॅट आणि शालेय क्षमता चाचणी म्हणजेच सॅट. या दोन्ही विषयांमध्ये उत्तम गुण मिळवणे आवश्यक असते.

शिष्यवृत्तीचे वितरण हे थेट विद्यार्थ्यांच्या बँक खात्यात डीबीटी तंत्रज्ञानाद्वारे केले जाते. एकदा का विद्यार्थ्याची निवड झाली की जोपर्यंत तो आपले शिक्षण विहित निकषांनुसार पूर्ण करत आहे तोपर्यंत त्याला ही मदत मिळत राहते. तथापि विद्यार्थ्यांनी हे लक्षात ठेवले पाहिजे की शिक्षणामध्ये खंड पडल्यास किंवा शैक्षणिक कामगिरी खालावल्यास ही शिष्यवृत्ती बंद केली जाऊ शकते. या परीक्षेची तयारी करण्यासाठी विद्यार्थ्यांनी केवळ पाठ्यपुस्तकांवर अवलंबून न राहता तर्कशास्त्र आणि सामान्य ज्ञानाचा सराव करणे आवश्यक आहे. पालकांनी सुद्धा आपल्या पाल्याला या परीक्षेसाठी प्रोत्साहन दिले पाहिजे कारण या परीक्षेतून मिळणारे प्रमाणपत्र हे भविष्यातील करिअरसाठी आणि मोठ्या संस्थांमध्ये प्रवेशासाठी अत्यंत मोलाचे ठरते.