महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी (मनरेगा)

ग्रामीण भागात शेती हाच मुख्य व्यवसाय असतो. मात्र शेतीत वर्षभर काम नसते. पेरणी आणि कापणीच्या काळानंतर अनेक महिने गावकऱ्यांच्या हाताला काम नसते. पोटाची खळगी भरण्यासाठी आणि रोजगाराच्या शोधात हजारो कुटुंबे आपली गावे सोडून शहरांकडे स्थलांतर करतात. हे स्थलांतर थांबवण्यासाठी आणि गावातच हाताला काम व घामाला दाम मिळवून देण्यासाठी भारत सरकारने 'महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा' म्हणजेच 'मनरेगा' (MGNREGA) लागू केला आहे. हा केवळ एक सरकारी कार्यक्रम नसून, रोजगार मिळवणे हा गरिबांचा कायदेशीर अधिकार बनवणारा हा एक क्रांतीकारी कायदा आहे.

या कायद्यानुसार, देशातील कोणत्याही ग्रामीण भागातील कुटुंबाला एका आर्थिक वर्षात (१ एप्रिल ते ३१ मार्च) किमान १०० दिवसांच्या मजुरीची कायदेशीर हमी दिली जाते. मनरेगा अंतर्गत गावातच रस्ते बांधणे, शेततळी खोदणे, विहिरीचे पुनर्भरण करणे, वृक्षारोपण करणे, ग्रामपंचायतीची कामे, गुरांचे गोठे बांधणे यांसारखी सार्वजनिक व वैयक्तिक स्वरूपाची कामे काढली जातात. या योजनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये स्त्री आणि पुरुष असा कोणताही भेदभाव केला जात नाही. महिलांना आणि पुरुषांना एकाच कामासाठी समान मजुरी दिली जाते, जी ग्रामीण महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी कोणतीही मोठी अट नाही. तुम्ही ग्रामीण भागात राहत असाल, तुमचे वय १८ वर्षे पूर्ण असेल आणि अकुशल शारीरिक काम (मातीकाम, खोदकाम इ.) करण्याची तुमची तयारी असेल, तर तुम्ही पात्र आहात. यासाठी तुम्हाला कोणत्याही प्रमाणपत्राची किंवा शिक्षणाची गरज नसते. योजनेत सहभागी होण्यासाठी कुटुंबाची ग्रामपंचायतीकडे नोंदणी करून एक 'जॉब कार्ड' (Job Card) काढणे अनिवार्य असते. या कार्डवर कुटुंबातील काम करू शकणाऱ्या सर्व प्रौढ सदस्यांची नावे आणि त्यांचे फोटो असतात.

कामाची मागणी करण्याची प्रक्रिया अगदी सोपी आहे. तुम्ही ग्रामपंचायतीत जाऊन किंवा ग्रामसेवकाकडे लेखी स्वरूपात कामाची मागणी करू शकता. कायद्यानुसार, तुम्ही कामाची मागणी केल्यापासून १५ दिवसांच्या आत तुम्हाला रोजगार उपलब्ध करून देणे हे प्रशासनाचे बंधन आहे. जर शासनाने तुम्हाला १५ दिवसांत काम दिले नाही, तर नियमप्रमाणे तुम्हाला घरबसल्या 'बेरोजगारी भत्ता' मिळण्याचा अधिकार प्राप्त होतो. तुम्हाला मिळणारी मजुरी थेट तुमच्या बँक किंवा पोस्ट ऑफिसच्या खात्यात जमा केली जाते, ज्यामुळे कोणत्याही प्रकारच्या भ्रष्टाचाराला आळा बसतो.

जेव्हा तुम्ही कामावर जाता, तेव्हा 'मस्टर रोल' वर तुमची हजेरी लावली जाते. हे मस्टर रोल कामाच्या ठिकाणीच भरले जाते. तुम्ही जितके काम कराल तितके पैसे तुम्हाला मिळतात (Piece-rate basis). कामाच्या ठिकाणी पिण्याचे पाणी, विश्रांतीसाठी सावली आणि लहान मुलांसाठी पाळणाघर अशा मूलभूत सुविधा उपलब्ध करून देणे कायद्याने बंधनकारक आहे.

शहरात जाऊन मजुरी करण्यापेक्षा आपल्याच गावात राहून, स्वतःच्या गावाचा विकास करत सन्मानाने जगण्याची संधी मनरेगा देते. सोबतच तुमच्या स्वतःच्या शेतात फळबाग लागवड, विहीर किंवा शेततळे करण्यासाठीही यातून मजुरी मिळते. हक्क साथी तुम्हाला आवाहन करतो की, तुमच्या ग्रामपंचायतीशी संपर्क साधा, तुमचे जॉब कार्ड काढा आणि आपला रोजगाराचा कायदेशीर हक्क बजावून गावाच्या विकासात सहभागी व्हा.