स्वाधार गृह योजना

स्वाधार गृह योजना ही केंद्र सरकारच्या महिला आणि बाल विकास मंत्रालयामार्फत राबवली जाणारी एक अत्यंत महत्त्वाची आणि संवेदनक्षम योजना आहे. ही योजना प्रामुख्याने अशा महिलांसाठी तयार करण्यात आली आहे ज्या अत्यंत कठीण परिस्थितीत जगत आहेत आणि ज्यांच्याकडे राहण्यासाठी घर किंवा कोणताही कौटुंबिक आधार उरलेला नाही. समाजात वावरताना अनेकदा महिलांना कौटुंबिक हिंसाचार, नैसर्गिक आपत्ती किंवा मानवी तस्करी सारख्या भीषण संकटांना सामोरे जावे लागते. अशा वेळी जेव्हा त्यांचे स्वतःचे कुटुंब त्यांना नाकारते किंवा त्यांच्याकडे उपजीविकेचे कोणतेही साधन नसते तेव्हा स्वाधार गृह त्यांच्यासाठी आधारवड ठरते. या योजनेचा मुख्य उद्देश पीडित महिलांना केवळ तात्पुरता निवारा देणे हा नसून त्यांचे संपूर्ण पुनर्वसन करणे हा आहे.

या योजनेअंतर्गत महिलांना राहण्यासाठी सुरक्षित जागा, पौष्टिक आहार, स्वच्छ कपडे आणि प्राथमिक आरोग्य सुविधा पुरवल्या जातात. अनेकदा अशा महिलांना मानसिक धक्क्यातून बाहेर येण्यासाठी समुपदेशनाची गरज असते. स्वाधार गृहामध्ये तज्ज्ञ समुपदेशकांमार्फत महिलांचे मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी प्रयत्न केले जातात. तसेच ज्या महिलांना कायदेशीर लढा द्यायचा आहे त्यांना मोफत कायदेशीर मदत आणि सल्ला देखील दिला जातो. या योजनेचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे व्यावसायिक प्रशिक्षण. महिलांनी कोणावरही अवलंबून राहू नये आणि भविष्यात त्या स्वतःच्या पायावर उभ्या राहाव्यात यासाठी त्यांना विविध प्रकारचे कौशल्य विकास प्रशिक्षण दिले जाते.

स्वाधार गृह योजनेचे लाभार्थी कोण असू शकतात याबद्दल स्पष्ट निकष आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने कुटुंबाने नाकारलेल्या विधवा, नैसर्गिक आपत्तीमुळे बेघर झालेल्या महिला, मानवी तस्करीतून वाचवलेल्या मुली, तुरुंगातून सुटलेल्या महिला ज्यांना समाज किंवा कुटुंब स्वीकारण्यास तयार नाही अशा सर्व महिलांचा समावेश होतो. तसेच घरगुती हिंसाचार सहन करणाऱ्या महिला ज्यांना घराबाहेर काढले गेले आहे त्या देखील येथे आश्रय घेऊ शकतात. वयाची १८ वर्षे पूर्ण केलेल्या महिला या योजनेसाठी पात्र आहेत. त्यांच्यासोबत त्यांची मुले देखील राहू शकतात ज्यामध्ये मुलींना १८ वर्षापर्यंत आणि मुलांना १२ वर्षापर्यंत परवानगी दिली जाते.

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी पीडित महिला स्वतःहून किंवा पोलीस, जिल्हा समाज कल्याण अधिकारी किंवा नोंदणीकृत सेवाभावी संस्थांच्या माध्यमातून स्वाधार गृहात प्रवेश घेऊ शकतात. प्रवेश घेताना संबंधित परिस्थितीचा पुरावा किंवा शिफारस पत्र आवश्यक असते. एकदा प्रवेश मिळाल्यावर महिला साधारणपणे तीन वर्षांपर्यंत येथे राहू शकतात. मात्र ६० वर्षांवरील महिलांच्या बाबतीत हा कालावधी पाच वर्षांपर्यंत वाढवला जाऊ शकतो. या काळात त्यांचे संपूर्ण पुनर्वसन करून त्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचा प्रयत्न केला जातो. अर्जदारांनी हे लक्षात ठेवावे की ही योजना केवळ अशाच लोकांसाठी आहे ज्यांना खरोखरच निवारा नाही. चुकीची माहिती देऊन प्रवेश घेतल्यास किंवा उत्पन्नाचे स्थिर साधन असल्याचे आढळल्यास प्रवेश नाकारला जाऊ शकतो. ही योजना महिलांना सन्मानाने जगण्याची एक नवीन संधी उपलब्ध करून देते.

स्वाधार गृहाचे संचालन प्रामुख्याने स्थानिक स्वराज्य संस्था, जिल्हा प्रशासन किंवा सरकारी अनुदान मिळणाऱ्या मोठ्या स्वयंसेवी संस्थांमार्फत केले जाते. जर एखादी महिला संकटात असेल तर तिने तात्काळ जवळच्या पोलीस स्टेशनमध्ये किंवा महिला हेल्पलाईन नंबर १८१ वर संपर्क साधावा. तिथून त्यांना स्वाधार गृहापर्यंत पोहोचवण्यास मदत केली जाते. समाजात महिलांचे स्थान बळकट करण्यासाठी आणि त्यांना संकटाच्या वेळी ढाल म्हणून आधार देण्यासाठी ही योजना केंद्र सरकारचा एक महत्त्वाचा उपक्रम आहे. अनेक महिलांनी या योजनेचा लाभ घेऊन आज आपले स्वतःचे स्वतंत्र आयुष्य सुरू केले आहे.