अटल वयो अभ्युदय योजना (AVYAY)

अटल वयो अभ्युदय योजना ही केंद्र सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाची एक महत्त्वपूर्ण छत्री योजना आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश देशातील ज्येष्ठ नागरिकांचे जीवन अधिक सुसह्य, सुरक्षित आणि सन्माननीय बनवणे हा आहे. वाढत्या वयानुसार ज्येष्ठांना भेडसावणाऱ्या आरोग्य, निवारा आणि आर्थिक स्वावलंबनाच्या समस्यांवर मात करण्यासाठी या योजनेची आखणी करण्यात आली आहे. या योजनेचे अनेक महत्त्वाचे भाग आहेत, ज्यामध्ये 'इंटिग्रेटेड प्रोग्राम फॉर सीनियर सिटीझन्स' (IPSrC) अंतर्गत स्वयंसेवी संस्थांच्या मदतीने वृद्धाश्रम चालवले जातात. या वृद्धाश्रमांमध्ये बेघर आणि निराधार ज्येष्ठांना मोफत राहण्याची, जेवणाची आणि वैद्यकीय उपचारांची सुविधा दिली जाते.

या योजनेचा दुसरा मोठा भाग म्हणजे 'राष्ट्रीय वयोश्री योजना'. या अंतर्गत ज्या ज्येष्ठांचे मासिक उत्पन्न १५,००० रुपयांपेक्षा कमी आहे, त्यांना चालण्यासाठी काठी, व्हीलचेअर, ऐकण्यासाठी यंत्रे, चष्मे आणि कृत्रिम दात यांसारखी सहाय्यक साधने मोफत दिली जातात. यासाठी ठिकठिकाणी शिबिरांचे आयोजन केले जाते. तसेच, ज्येष्ठ नागरिकांच्या मानसिक आरोग्यासाठी आणि त्यांच्या समस्यांच्या निराकरणासाठी 'एल्डरलाईन' (१४५६७) हा राष्ट्रीय हेल्पलाईन क्रमांक सुरू करण्यात आला आहे, जो आठवड्याचे सातही दिवस मोफत मार्गदर्शन पुरवतो.

याव्यतिरिक्त, ही योजना 'सिल्व्हर इकॉनॉमी'ला प्रोत्साहन देते, ज्यामध्ये ज्येष्ठांच्या गरजा पूर्ण करणाऱ्या स्टार्टअप्सना चालना दिली जाते. 'सॅक्रेड' (SACRED) नावाच्या पोर्टलद्वारे ७० वर्षांपर्यंतच्या इच्छुक आणि सक्षम ज्येष्ठांना रोजगाराच्या संधी शोधण्यासाठी व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले जाते. यामुळे निवृत्तीनंतरही ज्येष्ठांना समाजात सक्रिय राहता येते. ही योजना राबवण्यासाठी केंद्र सरकार राज्य सरकारे आणि नोंदणीकृत स्वयंसेवी संस्थांना निधी पुरवते. लाभार्थ्यांनी त्यांच्या क्षेत्रातील जिल्हा समाजकल्याण अधिकारी कार्यालयाशी संपर्क साधून किंवा अधिकृत पोर्टलवर नोंदणी करून या सुविधांचा लाभ घ्यावा.

अर्ज करताना कोणतीही चुकीची माहिती देऊ नये, विशेषतः उत्पन्नाच्या दाखल्याबाबत पारदर्शकता बाळगावी. या योजनेत कोणत्याही प्रकारची रोख रक्कम थेट खात्यात जमा होत नाही, तर सेवा आणि वस्तूंच्या रूपात लाभ दिला जातो. त्यामुळे कोणी पैसे देण्याचे आमिष दाखवत असेल तर त्यापासून सावध राहावे. पात्र ज्येष्ठ नागरिकांनी आपल्या आधार कार्डाशी मोबाईल क्रमांक लिंक करून ठेवावा जेणेकरून अर्जाची प्रक्रिया सोपी होईल. ही योजना खऱ्या अर्थाने ज्येष्ठांच्या म्हातारपणाची काठी बनून त्यांना आधार देण्याचे काम करत आहे.