राष्ट्रीय एड्स नियंत्रण कार्यक्रम (NACP)

राष्ट्रीय एड्स नियंत्रण कार्यक्रम हा भारत सरकारच्या आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाद्वारे चालवला जाणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि यशस्वी उपक्रम आहे. या कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश एचआयव्ही संसर्गाचा प्रसार रोखणे आणि एचआयव्ही बाधित व्यक्तींना सन्मानाने आणि दर्जेदार आरोग्य सुविधेसह जगण्यासाठी मदत करणे हा आहे. हा कार्यक्रम पूर्णपणे केंद्र पुरस्कृत असून संपूर्ण देशात राज्य एड्स नियंत्रण संस्थांच्या माध्यमातून राबवला जातो. महाराष्ट्रात महाराष्ट्र राज्य एड्स नियंत्रण संस्था म्हणजेच एम-सॅक या कामात महत्त्वाची भूमिका बजावते. या कार्यक्रमांतर्गत कोणतीही व्यक्ती कोणत्याही सरकारी जिल्हा रुग्णालय किंवा उपजिल्हा रुग्णालयातील एकात्मिक समुपदेशन आणि चाचणी केंद्रात जाऊन स्वतःची चाचणी करून घेऊ शकते.

या कार्यक्रमाचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे येथे मिळणाऱ्या सर्व सेवा पूर्णपणे मोफत आहेत. यामध्ये एचआयव्ही चाचणी, तज्ज्ञ डॉक्टरांचे समुपदेशन, सीडी-४ चाचण्या आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे अँटी-रिट्रोव्हायरल थेरपी अर्थात एआरटी औषधे यांचा समावेश होतो. खासगी रुग्णालयांमध्ये या उपचारांचा खर्च खूप जास्त असू शकतो परंतु सरकारी एआरटी केंद्रांवर हे उपचार आयुष्यभरासाठी विनामूल्य दिले जातात. औषधांशिवाय रुग्णांना पौष्टिक आहार आणि मानसिक आधारासाठी देखील मार्गदर्शन केले जाते. या कार्यक्रमाचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे गोपनीयता. रुग्णाची ओळख आणि त्याचे चाचणी अहवाल पूर्णपणे गुप्त ठेवले जातात जेणेकरून कोणालाही सामाजिक भेदभावाचा सामना करावा लागू नये.

पात्रतेच्या बाबतीत सांगायचे तर भारतातील कोणताही नागरिक या सेवेचा लाभ घेऊ शकतो. विशेषतः ज्यांना स्वतःला संसर्गाचा धोका वाटतो किंवा ज्यांच्या जोडीदाराला संसर्ग आहे अशा व्यक्तींनी त्वरित केंद्राला भेट देणे आवश्यक आहे. तसेच गर्भवती महिलांसाठी या कार्यक्रमांतर्गत विशेष तरतूद आहे जेणेकरून मातेकडून बाळाला होणारा संसर्ग टाळता येईल. उपचारासाठी नोंदणी करताना आधार कार्ड किंवा अन्य ओळखपत्र मागितले जाते जेणेकरून रुग्णाच्या औषधांचा डोस चुकू नये आणि त्याचे ट्रॅकिंग करता येईल. जर एखाद्या व्यक्तीचा रिपोर्ट पॉझिटिव्ह आला तर त्याला जवळच्या एआरटी केंद्राशी जोडले जाते जिथे डॉक्टर त्याच्या रक्तातील विषाणूंचे प्रमाण तपासून औषधे सुरू करतात.

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी कोणत्याही क्लिष्ट ऑनलाइन अर्जाची गरज नाही. इच्छुक व्यक्ती थेट सरकारी रुग्णालयातील आयसीटीसी केंद्रात जाऊ शकते. तेथे प्रथम समुपदेशन केले जाते आणि त्यानंतर रक्ताचे नमुने घेतले जातात. रिपोर्ट मिळाल्यानंतर पुढील उपचारांची दिशा ठरवली जाते. महाराष्ट्रात जवळपास प्रत्येक जिल्ह्यात आणि मोठ्या शहरांमध्ये एआरटी केंद्रे उपलब्ध आहेत. रुग्णांनी केवळ एक गोष्ट टाळली पाहिजे ती म्हणजे अपुऱ्या माहितीअभावी उपचार मध्येच सोडणे. एआरटी औषधे नियमित घेणे अत्यंत आवश्यक आहे अन्यथा विषाणू शरीरात पुन्हा सक्रिय होऊ शकतात. या कार्यक्रमामुळे लाखो लोकांचे आयुष्य सुसह्य झाले असून एचआयव्ही आता एक जीवघेणा आजार न राहता एक व्यवस्थापन करण्यायोग्य आजार बनला आहे.