राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य कार्यक्रम

राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य कार्यक्रम हा भारत सरकारचा एक अत्यंत महत्त्वाचा उपक्रम आहे जो मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्यांचे निवारण करण्यासाठी देशभर राबवला जातो. भारतामध्ये मानसिक आरोग्याकडे आजही एक सामाजिक कलंक म्हणून पाहिले जाते आणि यामुळेच ग्रामीण तसेच निमशहरी भागातील लोक उपचार घेण्यास कचरतात. हीच अडचण दूर करण्यासाठी केंद्र सरकारने १९८२ मध्ये या कार्यक्रमाची घोषणा केली होती. पुढे २००३ मध्ये यामध्ये सुधारणा करून जिल्हा मानसिक आरोग्य कार्यक्रम सुरू करण्यात आला. या योजनेचा मुख्य उद्देश म्हणजे समाजातील शेवटच्या स्तरातील व्यक्तीला सुद्धा स्वस्त आणि दर्जेदार मानसोपचार मिळावेत. या अंतर्गत जिल्हा रुग्णालये आणि अनेक ठिकाणी प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये मानसिक आरोग्य युनिट स्थापन करण्यात आली आहेत. येथे रुग्णांना मोफत तपासणीची सुविधा मिळते.

या कार्यक्रमांतर्गत केवळ डॉक्टरांचा सल्लाच नाही तर स्किझोफ्रेनिया, नैराश्य, चिंता आणि एपिलेप्सी यांसारख्या गंभीर आजारांसाठी लागणारी औषधे देखील मोफत पुरवली जातात. अनेकदा मानसिक आजारांवरील औषधे ही महाग असतात आणि ती दीर्घकाळ घ्यावी लागतात. गरीब कुटुंबांना हा खर्च पेलवत नाही अशा वेळी ही योजना त्यांच्यासाठी वरदान ठरते. औषधांसोबतच येथे समुपदेशन किंवा काउंसलिंगची सोय असते जिथे तज्ञ समुपदेशक रुग्णांच्या मनातील भीती आणि गोंधळ दूर करण्यास मदत करतात. हे समुपदेशन केवळ रुग्णासाठीच नाही तर त्यांच्या कुटुंबियांसाठी सुद्धा महत्त्वाचे असते कारण मानसिक आजारात कुटुंबाची साथ ही सर्वात महत्त्वाची असते. अलीकडेच सरकारने टेलि-मानस ही २४ तास चालणारी हेल्पलाईन सुद्धा सुरू केली आहे ज्याद्वारे तुम्ही घरी बसून फोनवरून तज्ज्ञांशी संवाद साधू शकता.

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी रुग्णाला कोणत्याही लांबलचक अर्जाची किंवा ऑनलाइन नोंदणीची गरज नसते. तुम्हाला फक्त तुमच्या जवळच्या जिल्हा रुग्णालयातील मानसिक आरोग्य विभागात जायचे आहे. तिथे तुमचा आधार कार्ड किंवा ओळखपत्र दाखवून केस पेपर काढता येतो. यानंतर तज्ञ डॉक्टर तुमची तपासणी करतात आणि आवश्यकतेनुसार औषधे किंवा समुपदेशनाचा सल्ला देतात. या योजनेत कोणतीही उत्पन्नाची मर्यादा नाही त्यामुळे प्रत्येक भारतीय नागरिक याचा लाभ घेऊ शकतो. मात्र जे लोक दारिद्र्यरेषेखालील आहेत त्यांना काही विशेष चाचण्यांमध्ये अधिक सवलत किंवा मोफत सुविधा प्राधान्याने मिळतात. मानसिक आजारांकडे दुर्लक्ष करणे किंवा त्यावर घरगुती उपाय करणे टाळले पाहिजे कारण यामुळे आजार बळावू शकतो. अनेकदा लोक जादूटोणा किंवा भोंदूगिरीच्या आहारी जातात ज्यामुळे रुग्णाचे नुकसान होते. अशा गोष्टींपासून सावध राहून थेट सरकारी रुग्णालयात जाणे हाच या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.

ग्रामीण भागातील आशा सेविका आणि आरोग्य कर्मचारी यांना सुद्धा या कार्यक्रमांतर्गत प्रशिक्षण दिले जाते जेणेकरून ते त्यांच्या परिसरातील मानसिक आजारी व्यक्तींना ओळखू शकतील आणि त्यांना उपचारासाठी प्रवृत्त करतील. या योजनेमुळे आता मोठ्या शहरांमध्ये जाण्याची गरज उरलेली नाही कारण तुमच्या स्वतःच्या जिल्ह्यात हे उपचार उपलब्ध आहेत. मानसिक आरोग्य हे शारीरिक आरोग्याइतकेच महत्त्वाचे आहे ही भावना लोकांमध्ये रुजवण्याचे काम हा कार्यक्रम करत आहे. जर तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीच्या कोणालाही सतत भीती वाटणे, झोप न येणे, जास्त राग येणे किंवा आत्महत्येचे विचार येणे असे त्रास होत असतील तर विलंब न करता या सरकारी सुविधेचा लाभ घ्यावा. योग्य वेळी मिळालेले उपचार माणसाला पुन्हा सामान्य जीवन जगण्यासाठी सक्षम बनवू शकतात. लक्षात ठेवा की मानसिक आजार हा इतर शारीरिक आजारांसारखाच आहे आणि तो उपचाराने पूर्णपणे बरा होऊ शकतो.