दीनदयाळ अंत्योदय योजना — राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान (NRLM)

दीनदयाळ अंत्योदय योजना - राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान (DAY-NRLM) ही ग्रामीण भागातील गरिबी निर्मूलनासाठी भारत सरकारने सुरू केलेली एक अत्यंत प्रभावी आणि व्यापक योजना आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश ग्रामीण भागातील गरीब कुटुंबांना स्वयं-सहायता गटांच्या (SHG) माध्यमातून संघटित करणे आणि त्यांना शाश्वत उपजीविकेची साधने उपलब्ध करून देणे हा आहे. महाराष्ट्र राज्यात हे अभियान 'उमेद' या नावाने राबवले जाते. या योजनेअंतर्गत गावातील १० ते १५ गरीब महिला एकत्र येऊन आपला एक गट तयार करतात. या गटाला सुरुवातीला स्वतःची बचत करण्याची सवय लावली जाते आणि त्यानंतर सरकारकडून आर्थिक मदत दिली जाते.

या योजनेचे फायदे अनेक टप्प्यांत मिळतात. सर्वात पहिला फायदा म्हणजे 'फिरता निधी' (Revolving Fund), जो साधारणपणे १० ते १५ हजार रुपयांचा असतो. हा निधी गटाच्या अंतर्गत व्यवहारांना चालना देण्यासाठी दिला जातो. त्यानंतर गटाने चांगले काम केल्यास त्यांना 'सामुदायिक गुंतवणूक निधी' (Community Investment Fund) म्हणून १ लाख १० हजार रुपयांपर्यंत मोठी मदत मिळते. या रकमेचा वापर महिला स्वतःचा छोटा उद्योग सुरू करण्यासाठी, शेतीसाठी लागणारे साहित्य खरेदी करण्यासाठी किंवा पशुपालनासाठी करू शकतात. याशिवाय, बँकांमार्फत अतिशय कमी व्याद दराने ७ टक्क्यांपर्यंत किंवा त्याहून कमी व्याजाने कर्ज उपलब्ध करून दिले जाते.

अर्ज करण्याची प्रक्रिया प्रामुख्याने ग्रामस्तरावर असते. महिलांनी प्रथम आपल्या गावातील ग्रामसंघाशी किंवा ब्लॉक मिशन मॅनेजमेंट युनिटशी संपर्क साधावा लागतो. तेथे त्यांना गट तयार करण्यापासून ते बँक खाते उघडण्यापर्यंत सर्व मदत केली जाते. या योजनेत केवळ आर्थिक मदतच नाही, तर कौशल्यांचे प्रशिक्षणही दिले जाते. महिलांना सेंद्रिय शेती, कुक्कुटपालन, शिवणकाम किंवा इतर लघुउद्योगांचे प्रशिक्षण देऊन त्यांना आत्मनिर्भर बनवले जाते. यामुळे ग्रामीण महिला केवळ गृहिणी न राहता उद्योजिका म्हणून समोर येत आहेत.

या योजनेत सहभागी होताना काही गोष्टी टाळणे अत्यंत गरजेचे आहे. एका कुटुंबातील दोन महिलांनी वेगवेगळ्या गटांत सभासद होऊ नये, कारण नियमानुसार एका घरातून एकच महिला पात्र असते. तसेच, गटाची नियमित बैठक आणि बचतीची नोंद ठेवणे अनिवार्य आहे. जर नोंदीमध्ये पारदर्शकता नसेल किंवा बँक खात्याचा व्यवहार नियमित नसेल, तर सरकारकडून मिळणारा निधी थांबवला जाऊ शकतो. ग्रामीण भागातील महिलांनी एकत्र येऊन स्वतःची प्रगती साधण्यासाठी ही योजना एक सुवर्णसंधी आहे. योग्य माहिती घेऊन आणि नियमांचे पालन करून या योजनेचा लाभ घेतल्यास ग्रामीण भागातील दारिद्र्य दूर होण्यास मोठी मदत होते.