प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना

मातृत्व हा प्रत्येक महिलेच्या आयुष्यातील अत्यंत सुखद आणि नाजूक काळ असतो. गरोदरपणात महिलांना शारीरिक विश्रांती आणि पौष्टिक आहाराची सर्वात जास्त गरज असते. मात्र आपल्या देशात आजही अनेक गरीब कुटुंबातील महिलांना पोटाची खळगी भरण्यासाठी गरोदरपणातही शेतात किंवा मजुरीला जावे लागते. मजुरीला सुट्टी मारली तर घरातील चूल पेटणार नाही ही भीती असते, आणि काम करत राहिल्यामुळे बाळाच्या आणि आईच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतो. या समस्येवर मात करण्यासाठी आणि माता मृत्यू व बाल मृत्यू दर कमी करण्यासाठी केंद्र सरकारने 'प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना' (PMMVY) सुरू केली आहे.

या योजनेचा मुख्य उद्देश गरोदर महिलांच्या बुडणाऱ्या मजुरीची थोडीफार भरपाई करणे हा आहे. या योजनेअंतर्गत पात्र महिलेच्या बँक खात्यात थेट ५००० रुपयांची आर्थिक मदत जमा केली जाते. हे पैसे महिलेला गरोदरपणात दूध, फळे, भाज्या असा चांगला आहार घेण्यासाठी वापरता येतात. विशेष आणि आनंदाची गोष्ट म्हणजे, नवीन सुधारित नियमांनुसार (PMMVY २.०), जर कुटुंबात दुसरे अपत्य जन्माला आले आणि ती जर मुलगी असेल, तर मुलींच्या जन्माचे स्वागत करण्यासाठी शासनाकडून थेट ६००० रुपयांची एकरकमी मदत दिली जाते. यामुळे स्त्री-भ्रूण हत्येला आळा बसेल आणि मुलींचे समाजात स्वागत होईल असा विश्वास आहे.

पात्रतेच्या अटी अत्यंत साध्या आहेत. महिलेचे वय १९ वर्षे पूर्ण असावे. ही योजना खास करून शेतमजूर, बांधकाम कामगार, घरकाम करणाऱ्या आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील महिलांसाठी आहे. ज्या महिला केंद्र किंवा राज्य शासनाच्या कोणत्याही विभागात कायमस्वरूपी नोकरी करत आहेत आणि ज्यांना पगारी बाळंतपणाची रजा (Maternity Leave) मिळते, त्यांना या योजनेचा लाभ घेता येत नाही.

ही मदत एकाच वेळी न देता, महिलेने आरोग्याची योग्य काळजी घ्यावी यासाठी टप्प्याटप्प्याने दिली जाते. जेव्हा महिला गरोदरपणाची नोंदणी अंगणवाडीत करते तेव्हा पहिला हप्ता मिळतो. त्यानंतर डॉक्टरांकडून योग्य त्या वैद्यकीय तपासण्या पूर्ण केल्यावर दुसरा हप्ता आणि शेवटी बाळाचा जन्म झाल्यावर आणि त्याला बीसीजी, पोलिओसारखी पहिली लस दिल्यानंतर तिसरा हप्ता जमा होतो. यामुळे महिलांना रुग्णालयात जाऊन बाळंतपण (Institutional Delivery) करण्यासाठी आणि बाळाचे वेळेवर लसीकरण करण्यासाठी प्रोत्साहन मिळते.

अर्ज प्रक्रियेसाठी गरोदर महिलेला सुरुवातीच्या १०० ते १५० दिवसांच्या आत जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात जाऊन नाव नोंदवणे आवश्यक असते. अंगणवाडी सेविका (ताई) तुम्हाला 'ममता कार्ड' (MCP कार्ड) देईल, ज्यावर तुमच्या तपासणीच्या तारखा लिहिल्या जातात. हे कार्ड या योजनेसाठी सर्वात महत्त्वाचे डॉक्युमेंट आहे. अर्जासोबत बँक खात्याची माहिती अचूक द्या आणि बँक खाते आधार कार्डशी नक्की जोडलेले (DBT Enabled) असल्याची खात्री करून घ्या.

आई सुदृढ असेल तर बाळ सुदृढ जन्माला येते आणि सुदृढ पिढी देशाचे भविष्य घडवते. त्यामुळे गरोदरपणाची चाहूल लागताच कोणतीही चालढकल न करता अंगणवाडीत जा आणि मातृ वंदना योजनेचा फॉर्म भरा. ही सरकारी भीक नसून तो प्रत्येक गरोदर मातेचा सन्मान आणि हक्क आहे.