प्रधानमंत्री टीबी मुक्त भारत अभियान (निक्षय मित्र)

प्रधानमंत्री टीबी मुक्त भारत अभियान हा भारत सरकारच्या आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाचा एक अत्यंत महत्त्वाकांक्षी उपक्रम आहे. भारताने २०२५ पर्यंत देशाला क्षयरोगमुक्त करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे जे जागतिक उद्दिष्टापेक्षा पाच वर्षे आधी आहे. या अभियानाचा मुख्य उद्देश केवळ रुग्णांना मोफत औषधे देणे हा नसून त्यांना पौष्टिक आहार आणि सामाजिक आधार मिळवून देणे हा सुद्धा आहे. क्षयरोग हा केवळ एक आजार नसून तो गरिबी आणि कुपोषण याच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळेच केंद्र सरकारने निक्षय पोषण योजना सुरू केली आहे ज्याद्वारे प्रत्येक टीबी रुग्णाला उपचाराच्या कालावधीत दरमहा ५०० रुपये थेट बँक खात्यात दिले जातात. याव्यतिरिक्त निक्षय मित्र हा या अभियानाचा एक अभिनव भाग आहे. यामध्ये समाजातील कोणतीही व्यक्ती संस्था किंवा लोकप्रतिनिधी टीबी रुग्णांना दत्तक घेऊ शकतात. हे निक्षय मित्र रुग्णांना अतिरिक्त पोषण कीट किंवा आर्थिक मदत देतात ज्याचे मूल्य साधारणपणे दरमहा ५०० ते १००० रुपयांपर्यंत असू शकते.

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी रुग्णाचे निदान झाल्यानंतर त्याची माहिती निक्षय पोर्टलवर नोंदवणे अनिवार्य आहे. सरकारी रुग्णालयात तपासणी केल्यास ही नोंदणी आपोआप होते मात्र जर तुम्ही खाजगी डॉक्टरांकडे उपचार घेत असाल तर त्यांनाही ही नोंदणी करणे बंधनकारक आहे. नोंदणी झाल्यानंतर रुग्णाला एक युनिक निक्षय आयडी मिळतो. या आयडीच्या आधारेच सर्व मदतीचे वाटप केले जाते. अनेकदा रुग्णांना औषधे वेळेवर मिळतात पण सकस आहार न मिळाल्यामुळे त्यांची प्रकृती सुधारण्यास वेळ लागतो. हीच अडचण ओळखून सरकारने थेट रोख रक्कम देण्याची सुविधा केली आहे. रुग्णाने पूर्ण उपचार घेणे अत्यंत आवश्यक आहे कारण अर्धवट उपचार सोडल्यास हा आजार अधिक गंभीर होऊ शकतो ज्याला एमडीआर टीबी म्हणतात.

अर्ज करण्याची प्रक्रिया अत्यंत सोपी आहे. रुग्णाला फक्त आपले आधार कार्ड आणि बँक पासबुक जवळच्या सरकारी आरोग्य केंद्रात किंवा डॉट सेंटरवर जमा करावे लागते. एकदा माहिती अपडेट झाली की दर महिन्याला पैसे खात्यात जमा होऊ लागतात. या अभियानांतर्गत रुग्णांना केवळ पैसेच मिळत नाहीत तर वेळोवेळी समुपदेशन आणि मोफत चाचण्यांची सुविधाही मिळते. निक्षय मित्र बनून कोणीही व्यक्ती किमान एक वर्ष आणि कमाल तीन वर्षांसाठी रुग्णाला दत्तक घेऊ शकते. यामुळे रुग्णाला आपण समाजात एकटे नाही असा मानसिक आधार मिळतो. जर तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीच्या कोणाला टीबीची लक्षणे असतील जसे की दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ खोकला वजन कमी होणे किंवा रात्री घाम येणे तर त्वरित सरकारी रुग्णालयात जाऊन मोफत तपासणी करून घ्यावी. योग्य वेळी उपचार आणि योग्य पोषण मिळाले तर टीबी पूर्णपणे बरा होऊ शकतो. या योजनेचा मुख्य फायदा म्हणजे औषधांचा खर्च शून्य होतो आणि उलट सरकारकडून पोषण आहारासाठी मदत मिळते ज्यामुळे कुटुंबावरील आर्थिक ओढाताण कमी होते.