उमेद — महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान

महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान ज्याला आपण उमेद अभियान म्हणून ओळखतो हे ग्रामीण भागातील महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी राबवले जाणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल आहे. या अभियानाचा मुख्य उद्देश ग्रामीण भागातील गरिबी निर्मूलन करणे आणि महिलांना स्वावलंबी बनवणे हा आहे. या योजनेची सुरुवात केंद्र सरकारच्या राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानांतर्गत करण्यात आली असून महाराष्ट्रात उमेद या नावाने हे कार्य प्रभावीपणे सुरू आहे. या अभियानांतर्गत ग्रामीण महिलांना स्वयं सहायता गटांमध्ये (बचत गट) संघटित केले जाते. जेव्हा महिला एकत्र येतात तेव्हा त्यांना केवळ आर्थिक मदतच मिळत नाही तर त्यांना सामाजिक बळ देखील मिळते. उमेद अभियानाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे यात महिलांना त्यांच्या आवडीनुसार आणि कौशल्यानुसार व्यवसाय निवडण्याची मुभा दिली जाते.

उमेद अभियानांतर्गत मिळणाऱ्या आर्थिक लाभांबद्दल बोलायचे झाले तर यात टप्प्याटप्प्याने मदत केली जाते. सर्वात आधी बचत गटाला १५,००० रुपयांचा फिरता निधी (Revolving Fund) दिला जातो. हा निधी बचत गटाच्या अंतर्गत व्यवहारांसाठी आणि सदस्यांच्या तातडीच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी वापरला जातो. यानंतर बचत गटाच्या कामकाजाचे मूल्यांकन करून त्यांना समुदाय गुंतवणूक निधी (Community Investment Fund) म्हणून १.१० लाख ते १.५० लाख रुपयांपर्यंतची मदत दिली जाते. हा निधी महिलांना छोटे व्यवसाय जसे की कुक्कुटपालन, शेळीपालन, शिलाई काम किंवा किरणा दुकान सुरू करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतो. याशिवाय उमेद अभियानामुळे बँकांकडून कमी व्याजदरात कर्ज मिळवणे सोपे होते. बँकांमार्फत पहिल्या टप्प्यात १ लाख आणि नंतर परतफेडीच्या आधारावर २० लाख रुपयांपर्यंतचे कर्ज टप्प्याटप्प्याने मिळू शकते.

सध्या या योजनेत 'लखपती दीदी' या संकल्पनेवर विशेष भर दिला जात आहे. लखपती दीदी म्हणजे अशी महिला जिचे वार्षिक उत्पन्न १ लाख रुपयांपेक्षा जास्त असेल. यासाठी महिलांना विविध प्रकारचे तांत्रिक प्रशिक्षण, बाजारपेठेशी जोडणी आणि व्यवसायाचे व्यवस्थापन कसे करावे याचे धडे दिले जातात. उमेद अभियानात केवळ पैसे दिले जात नाहीत तर ते पैसे कसे गुंतवायचे आणि त्यातून नफा कसा मिळवायचा याचे मार्गदर्शन देखील गावागावातील कृषी सखी, पशु सखी आणि बँक सखी यांच्या माध्यमातून दिले जाते. अर्ज करण्याची प्रक्रिया देखील अतिशय पारदर्शक आहे. इच्छुक महिलांनी आपल्या गावातील ग्रामसंघाशी किंवा तालुक्यातील उमेद कार्यालयाशी संपर्क साधणे आवश्यक असते. तेथे गटाची नोंदणी करून बँक खाते उघडणे ही पहिली पायरी आहे. गटाने नियमितपणे 'पंचसूत्री'चे पालन केले तर सरकारकडून मिळणारा सर्व निधी विनाविलंब मिळतो.

अनेकांना वाटते की ही योजना केवळ कागदोपत्री आहे परंतु आज महाराष्ट्रातील लाखो महिला या माध्यमातून स्वतःच्या पायावर उभ्या आहेत. यात महिलांनी एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे की कर्जाची किंवा निधीची परतफेड वेळेवर करणे अत्यंत गरजेचे आहे. जर गटाने शिस्त पाळली नाही तर पुढील निधी मिळण्यात अडचणी येतात. तसेच कोणत्याही दलालाला पैसे न देता थेट शासकीय यंत्रणेमार्फतच अर्ज करावा. या योजनेमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला एक नवी दिशा मिळत आहे आणि महिला घर सांभाळून सन्मानाने उत्पन्न मिळवत आहेत. जर तुम्ही ग्रामीण भागात राहत असाल आणि तुमच्याकडे एखादी व्यवसायाची कल्पना असेल तर उमेद अभियान तुमच्या स्वप्नांना पंख देण्याचे काम करेल.